[ Home ] [ Terug naar de eerste pagina ] [ Volgende pagina ]
   
 
AMERSFOORT CENTRAAL

 

Het eerste "Centraal" station

   
STATION NCS  
   
Maatschappij: Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij (NCS)
Architect: N.J. Kamperdijk
Bouwjaar: 1863
Verbouwd: 1876
Status: Rijksmonument
   
   
Amersfoort is de tweede stad van de provincie Utrecht. Met bijna 164.000 inwoners behoort het tot de twintig grootste gemeenten van ons land. Het symbool van de stad is de 103 meter hoge Onze Lieve Vrouwetoren (ook wel “Lange Jan” genoemd), die al van ver waarneembaar is. Een ander zeer bepalend bouwwerk is de Koppelpoort, die vooral vanuit de trein goed te zien is. Het is een dubbele stadspoort, één van de drie stadspoorten die de stad nog bezit. Over verdedigingswerken gesproken; ook de Muurhuizen zijn een bekende plek in de binnenstad, zo genoemd omdat de huizen in deze straat letterlijk op de eerste omwalling zijn gebouwd. Een zwarte bladzijde daarentegen vormt het Kamp Amersfoort, dat trouwens in de gemeente Leusden was gelegen. Het was een straf- en doorgangskamp, dat zowel tijdens als vlak na de Tweede Wereldoorlog berucht was.
Amersfoort kent een lange, rijke en bewogen geschiedenis. Bijna duizend jaar geleden ontstaan bij een plek waar diverse beken samenvloeien tot het riviertje Eem en aan de voet van de Utrechtse Heuvelrug. De nederzetting groeide al snel en kreeg in het jaar 1259 stadsrechten, een historische gebeurtenis dat 750 jaar later (in 2009, dus) nog groots werd gevierd. In de eeuwen die volgden groeide de stad verder, vooral dankzij haar bijzonder strategische ligging. Het ligt al van oudsher aan een knooppunt van land- en waterwegen, zo ontwikkelde Amersfoort zich tot marktstad. Ook de overslag van goederen werd belangrijk. Deze werden over land aangevoerd en vervolgens weer via de Eem en de Zuiderzee weer afgevoerd. Industrie was er ook al betrekkelijk vroeg. Aanvankelijk was dit vooral in de van textielnijverheid en bierbrouwerijen. Ook werd hier vroeger tabak geproduceerd. Maar in de achttiende eeuw begon een langdurige periode van verval, het aantal inwoners nam in die tijd zelfs af. Wat echter wel bleef was die strategische ligging. Daarom begon Amersfoort zich te ontwikkelen tot garnizoensstad. En dat bleek niet zonder risico te zijn; op 2 augustus 1787 werd de Onze Lieve Vrouwekerk door een explosie volledig verwoest, de kerk bleek op dat moment als munitieopslag te zijn gebruikt. De kerk werd nooit meer herbouwd. De toren bleef. Net als de militairen, trouwens. Nog altijd kan Amersfoort als garnizoensstad worden beschouwd.
Ook in de negentiende eeuw bleef het aanvankelijk nog behelpen, maar vanaf de tweede helft van die eeuw kwam dan toch de kentering en kwam er een periode van groei. Er kwamen nieuwe instellingen, zoals het Kadaster en het postkantoor. Het aantal inwoners was inmiddels flink gegroeid, al waren dit waarschijnlijk voor een groot deel militairen. Het “Knooppunt Amersfoort” veerde weer op, zeker toen het in 1863 op het spoornet werd aangesloten. In dat jaar kreeg Amersfoort een station aan de nieuwe spoorlijn Utrecht – Zwolle – Kampen, aangelegd en geëxploiteerd door de Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij (N.C.S.). Zoals op de vorige pagina al even aangetipt werd dit station gebouwd aan het Smallepad, relatief dicht bij de toenmalige stadsrand. Net als haar concurrent Staatsspoor kende ook de N.C.S. een soort klassensysteem voor haar stationsgebouwen, al bleef het aantal klassen bij deze maatschappij beperkt tot drie. Amersfoort werd één van de vier stations van het type eerste klasse, het grootste type. Het werd ontworpen door architect N.J. Kamperdijk. Qua bouwstijl doet het enigszins denken aan de standaardstationsgebouwen, die in dezelfde tijd in opdracht van de Nederlandse Staat werden gebouwd. Dit kwam vooral tot uitdrukking in de hoofdvorm van het gebouw. een hoog middendeel en lagere zijvleugels. Ook de zogenoemde “rondboogstijl” werd toegepast, al hadden de N.C.S.-gebouwen wat meer gevelversieringen. Zeer opvallend is de verhoogde nok in het dak aan de voorzijde.
Het belang van het station groeit als in 1874 het eerste deel van de “Oosterspoorlijn”, het traject Amsterdam – Amersfoort, van de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij (H.IJ.S.M.) in gebruik wordt genomen. Deze maatschappij mag hierbij gebruikmaken van het N.C.S.-station. Het knooppunt wordt twee jaar later verder uitgebouwd als ook het traject tussen Amersfoort en Zutphen gereed komt. Het stationsgebouw werd intussen flink uitgebreid. De rechter vleugel werd daarbij in lengte verdubbeld, het linker exemplaar werd zelfs vier keer zo lang. Maar nog voordat die verbouwing van het stationsgebouw was begonnen had de Staat der Nederlanden een besluit genomen, dat voor het Amersfoortse spoor vergaande consequenties zou hebben...

Boven en onder: Het vroegere station Amersfoort NCS was ooit het eerste station van de “Keistad”. Het was één van de vier stationsgebouwen van dit type. De overige drie stonden in Kampen, Harderwijk en Nijkerk, waarbij de laatstgenoemde nog altijd bestaat én tot enkele jaren geleden nog als zodanig in gebruik was. Het Amersfoortse station zou slechts 38 jaar dienstdoen. In die tijd werd echter al wel de basis gelegd van het spoorknooppunt Amersfoort. Nadat het station werd opgeheven bleef het een tijd als dienstgebouw in gebruik. Het was ooit één van de allereerste stationsgebouwen dat een rijksmonument werd. In 2001 werd het gebouw volledig gerestaureerd, het was in die tijd in gebruik als reisbureau. Die liet korte tijd later een oude Noorse motorwagen van het type HKB 600 naast het gebouw plaatsen. (foto onder) Het is een houten, elektrische motorwagen, gebouwd in de jaren vijftig van de vorige eeuw. Ze deed dienst op de Holmemkollbanen, één van de metrolijnen van Oslo.
 
 

Onder: De perronzijde van het eerste Amersfoortse station. Dit is de zijde die iedere treinreiziger die van of naar het oosten reist wel kent. Toch ziet het gebouw er tegenwoordig wel iets anders uit; zo zijn de luiken en de dakversiering al heel lang verleden tijd.

Onder: Een zeldzame foto van het interieur van het N.C.S.-station, in dit geval van het buffet. Tot welke klasse deze ruimte behoorde is mij niet bekend, waar het was waarschijnlijk niet de laagste. De foto werd overigens in de nadagen van het station gemaakt.

 
 

Onder: Het N.C.S.-station kende uiteraard ook goederenvervoer. Hier wordt een grote tank uitgeladen, bestemd voor de Phoenix-brouwerij. Deze stond schuin tegenover het station en had een eigen spooraansluiting. De Phoenix werd in 1873 gesticht als “Amersfoortsche Beiersch-Bierbrouwerij”. De brouwerij zou haar eeuwfeest net niet halen, in 1970 hield ze op te bestaan, korte tijd later werd de brouwerij gesloopt.

Onder: De Koppelpoort is één van de markantste gebouwen van Amersfoort. Deze dubbele stadspoort werd aan het begin van de vijftiende eeuw gebouwd en is inmiddels al meerdere keren gerestaureerd. Op de voorgrond is de spoorbrug over de Eem te zien. Het is tegenwoordig niet meer voor te stellen dat dit ooit een beweegbare brug is geweest.
 
 

  Free counter and web stats versie: 10-07-2026